Rozliczenie majątkowe konkubentów po ustaniu konkubinatu

Warto podkreślić, że do rozliczenia majątku konkubentów nie można stosować przepisów dotyczących małżeńskich stosunków majątkowych, zarówno wprost, jak i przez analogię. Potwierdza to m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1986 r., III CZP 79/85, w którym Sąd jednoznacznie wskazał, że konkubinat, jako relacja pozbawiona formy prawnej, nie może być traktowany na równi z małżeństwem. Zatem wszelkie rozliczenia majątkowe muszą opierać się na innych przepisach niż te regulujące majątkowe stosunki małżeńskie.

Dotychczas w orzecznictwie funkcjonowały różne poglądy na temat tego, jak należy dokonywać rozliczeń pomiędzy byłymi partnerami (konkubentami):

Jednym z poglądów funkcjonujących w orzecznictwie jest ten, zgodnie z którym do rozliczenia stosować należy przepisy o zniesieniu współwłasności.

Przykładem jest Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1986 r., III CZP 79/85, w której wskazano, żenakłady konkubentów czynione wspólnie w czasie trwania konkubinatu na majątek jednego z nich powinny być rozliczone według przepisów o zniesieniu współwłasności.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1970 r., III CZP 62/69 wskazano, że „Rozliczenia z tytułu roszczeń do majątku, jakiego mężczyzna i kobieta, żyjący bez zawarcia związku małżeńskiego, dorobili się prowadząc wspólnie gospodarstwo rolne, oraz z tytułu nakładów, jakich jedno z nich dokonało na nieruchomości lub rzecz ruchomą należącą do drugiego, a wchodzącą w skład tego gospodarstwa, mogą być przeprowadzone w postępowaniu o zniesienie współwłasności przedmiotów stanowiących ich majątek wspólny. […] Dokonując takich rozliczeń sąd stosuje: co do roszczeń z tytułu nabytych wspólnie, na własność lub w posiadanie, nieruchomości i rzeczy ruchomych, jak również z tytułu nakładów dokonanych na te przedmioty – przepisy o zniesieniu współwłasności […]”

Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie sytuacje mogą być rozliczone w trybie zniesienia współwłasności. W sytuacji, gdy jeden z konkubentów dokonuje nakładów na składnik majątkowy należący wyłącznie do drugiego z nich, rozliczenie to powinno być prowadzone w odrębnym postępowaniu o zapłatę – z tytułu rozliczenia nakładów lub z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

W Postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1998 r., I CKN 453/97 wskazano, że„Przepisy o współwłasności nie mogą być uznane za wyłączną, całościową podstawę rozliczeń majątkowych po ustaniu konkubinatu. Nie można wykluczyć zastosowania po ustaniu konkubinatu przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Dochodzenie zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia następuje jednak w trybie procesu, a nie postępowania nieprocesowego o zniesienie współwłasności.”

Kolejny pogląd sugeruje, że nakłady jednego z konkubentów na majątek drugiego z nich powinny być rozliczane na podstawie przepisów o rozliczeniu nakładów posiadacza na cudzą rzecz. W przypadku gdy konkubent, na rzecz którego dokonano nakładów, pozostaje jedynym posiadaczem danego składnika majątkowego, rozliczenie to staje się możliwe.

W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 kwietnia 2014 r., I ACa 1326/13 wskazano, że „[…] każdy rodzaj takiego przysporzenia, które jest dokonywane w okresie pozostawania przez strony w związku nieformalnym, należy oceniać osobno, uwzględniając charakter, przedmiot, okoliczności oraz cel jego dokonania, brak jest natomiast podstaw do ogólnego stwierdzenia, że wszystkie sytuacje powinny być oceniane wyłącznie pod kątem przepisów dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia […] świadczenia ze strony jednego z konkubentów będą stanowić nakłady na majątek drugiego, do oceny prawnej których należy stosować przepisy regulujące takie rozliczenia, w tym art. 226 w zw. z art. 230 k.c.”

W świeższych orzeczeniach – m.in. w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2025 r., I CSK 969/25 wskazuje się, że „w orzecznictwie niemal jednolicie przyjmuje się, iż do rozliczenia konkubinatu, w tym nakładów dokonanych przez konkubentów na majątek jednego z nich, mają zastosowanie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu”. 

Również w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2017 r., V CSK 198/16 wskazano, że
„W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa pogląd, iż właściwą podstawą prawną do dokonania rozliczeń między konkubentami, w tym dotyczących nakładów dokonanych na majątek jednego z nich, są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, chyba, że szczególne okoliczności sprawy wskazują na istnienie innej podstawy prawnej tych rozliczeń.”

Z kolei w wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 15 marca 2016 r., I ACa 213/15 podkreślono, że w sytuacjach, gdy nie ma innej podstawy prawnej do rozliczenia, przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu mogą być właściwą podstawą prawną, zwłaszcza gdy jeden z partnerów przyczyniał się do pomnażania majątku drugiego poprzez nieodpłatną pracę.

Jak wynika z powyższego, istnieje wiele możliwych sposobów rozliczenia majątkowego po ustaniu konkubinatu. W najnowszym orzecznictwie podkreśla się, że do rozliczenia konkubinatu stosować należy przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Rozliczenie majątkowe po ustaniu konkubinatu może być skomplikowane i wymaga szczegółowej analizy prawnej oraz indywidualnego podejścia do każdej sytuacji.

Jak wskazano, wybór odpowiedniej podstawy prawnej do rozliczenia byłych partnerów żyjących w nieformalnym związku zależy od okoliczności konkretnej sprawy, dlatego warto skorzystać z pomocy specjalistów.

Jeżeli nie wiesz, w jaki sposób przeprowadzić rozliczenie majątkowe po rozstaniu, skontaktuj się z naszą Kancelarią.

tel. +48 734 441 620

e-mail: kancelaria@sj-legal.pl

Bydgoszcz – ul. Paderewskiego 12/2

Warszawa – ul. Długa 16, Budynek B, II piętro

Zajrzyj również na nasz Instagram